Wielkopolskie Muzeum Wojska

█
Poznańskie fortyfikacje istnieją już ponad 1000 lat – ich historia sięga czasów średniowiecza. W pierwszej połowie XIX wieku powstała potężna twierdza poligonalna. Później, po zjednoczeniu Niemiec w 1871 roku, umocnienia rozbudowano w nowoczesnym systemie fortowym: w latach 1876–1886 wokół miasta zbudowano 9 fortów głównych (nr I – IX) i 3 mniejsze forty pośrednie (IVa, VIa i IXa); w latach 1887–1890 pierścień fortyfikacji rozbudowano o kolejne 6 fortów pośrednich nowego typu (Ia, IIa, IIIa, Va, VIIa i VIIIa) oraz kilkadziesiąt schronów dla piechoty, dla artylerzystów i do składowania amunicji. Fortyfikacje były rozbudowywane i modernizowane aż do wybuchu I wojny światowej i w końcu stworzyły skomplikowany system umocnień, zajmujący ogromny obszar o średnicy prawie dziesięciu kilometrów.

█
Poznań, należący do grona największych miast II Rzeczypospolitej Polskiej, posiadał jeden z najliczniejszych garnizonów. Jego jednostki piechoty, kawalerii i artylerii odwoływały się w swojej tradycji do okresu walk o granice w latach 1918–1921. Miejscem, gdzie Wielkopolanie oraz żołnierze mogli zapoznać się z chwalebnymi dziejami oręża polskiego oraz obejrzeć eksponaty z okresu Wielkiej Wojny, było Wielkopolskie Muzeum Wojska (które później nosiło nazwę: Wielkopolskie Muzeum Wojskowe). Instytucję powołano do życia Rozkazem Dziennym Dowództwa Głównego nr 125 z dnia 9 maja 1919 roku. Było to pierwsze w odrodzonej Polsce muzeum o charakterze wojskowym. Wyprzedziło ono w pierwszeństwie o prawie rok słynne Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie.

█
Pierwszą siedzibą poznańskiej placówki był tzw. budynek ogrodowy przy al. Marcinkowskiego 7. Otwarcia dokonał 27 października 1919 roku Marszałek Józef Piłsudski. Pierwszym dyrektorem muzeum był ppłk. Antoni Seyda. Na dwóch piętrach prezentowano eksponaty pozyskane ze zlikwidowanego poniemieckiego Muzeum Hindenburga oraz dary wojska i osób prywatnych. Ważną częścią zbiorów – oprócz standardowej dla kolekcji wojskowej broni palnej i białej, mundurów, obrazów batalistycznych i zbioru archiwalnego – były pamiątki po okresie bratobójczych walk Polaków w mundurach zaborców oraz ich pobytu w obozach jenieckich.

█
Szybko rozrastająca się kolekcja oraz problemy lokalowe doprowadziły do poszukiwań nowej siedziby, którą ostatecznie został jeden z budynków składnicy artyleryjskiej przy skrzyżowaniu ówczesnych ulic Artyleryjskiej (obecnie Powstańców Wielkopolskich) i Ratajczaka. O unikatowym charakterze placówki stanowiła lokalizacja w budynku o jednoznacznie wojskowym wyglądzie. Niedaleko wznosił się jeszcze potężny śródszaniec dawnego bastionu III Grolman zwany wówczas Warownią Przemysława (niezachowany, w tym miejscu powstał hotel „Poznań”, obecnie „Novotel”) oraz budynek sądu wojskowego (zachowany w obrębie Starego Browaru, czyli przebudowanego dawnego browaru Huggera), w których mieściły się: wojskowe więzienie śledcze, wojskowy sąd rejonowy i prokuratura. Trzykondygnacyjny budynek gwarantował odpowiednie warunki, wielkość okien zapewniała naturalne oświetlenie. Na elewacji od strony wejścia na ekspozycję umieszczono zachowany do dziś napis: „Wielkopolskie Muzeum Wojska”. Dyrektorem był major Antoni Liske.

█
Powiększona powierzchnia ekspozycyjna pozwalała prezentować olbrzymią ilość militariów, mundurów i odznaczeń. Salę o długości 50 m podzielono na dwanaście sekcji: 1) lotnictwo, 2) oświata i kultura w wojsku, 3) medaliony, odznaki i odznaczenia, 4) jeńcy wojenni, 5) pamiątki francuskie, 6) umundurowanie i ekwipunek, 7) obrazy i rzeźba, 8) dział fotograficzny, 9) dział kartograficzny, 10) uzbrojenie i amunicja, 11) pamiątki z obrony Lwowa i powstania górnośląskiego, 12) dział sanitarny [wg „Kurjera Poznańskiego” z 24  kwietnia 1923]. W latach 1925–1926 dodano działy poświęcone powstaniu wielkopolskiemu, legionom polskim i wojnom napoleońskim. W celu zwiększenia liczby eksponatów, wystosowano apel do jednostek lokalnego garnizonu oraz całego wojska. Pomocy udzieliły: 7. Pułk Saperów, 3. Pułk Lotniczy, 14. Pułk Artylerii Polowej oraz inne oddziały i instytucje Okręgu Korpusu nr 7.

█
Do najciekawszych eksponatów należały między innymi: szybowiec konstrukcji kpt. Franciszka Jacha, fragment niemieckiego bombowca Gotha z I wojny światowej, kosz podczepiany pod balon wojsk aeronautycznych z kompletem wyposażenia, modele mostów i schronów budowanych przez saperów, kolekcja armat, moździerzy i bomb lotniczych. Unikatem i ciekawostką była drewniana rzeźba pruskiego żołnierza z okresu Wielkiej Wojny, tzw. Eisernen Wehrmann, w którego wbijano gwoździe-cegiełki, których sprzedaż wspierała finansowo żołnierzy walczących na froncie.

Muzeum prezentowało dzieje wielkopolskich oddziałów wojskowych tworzących się od grudnia 1918 roku. Na ekspozycji obejrzeć można było ich sprzęt oraz wyposażenie osobiste i uzbrojenie. W kolekcji znajdowały się też kadłuby samolotów i armaty.
Źródło: Muzeum Narodowe w Poznaniu.

Ważnym elementem ekspozycji było uzbrojenie i prezentacja szlaku bojowego wielkopolskich oddziałów od powstania wielkopolskiego do wojny posko-bolszewickiej. Widoczne jest niemieckie działo polowe 7,7 cm FK 96.
Źródło: Muzeum Narodowe w Poznaniu.

Zbiory muzeum wzbogacane były darowiznami od jednostek wojskowych z całego kraju, osób prywatnych i weteranów walk. Ekspozycja liczyła kilkanaście części, a zbiory powiększały się w szybkim tempie. W 1923 roku mieściły się początkowo na piętrze, wkrótce także na parterze, a w 1924 roku na drugim piętrze otwarto ekspozycję obrazów.
Źródło: Muzeum Narodowe w Poznaniu.

█
Przez cały okres funkcjonowania muzeum wzbogacało się o eksponaty od osób prywatnych, stowarzyszeń kombatanckich, administracji i jednostek wojskowych z całego kraju. Do zbiorów – w formie depozytów i darów – trafiły odznaczenia, sztandary, broń, zdjęcia, obrazy, mundury, książki i dokumenty. Prezentowały one cały przekrój wojskowości polskiej i światowej z różnych okresów historii. W muzeum organizowano wystawy z okazji kolejnych rocznic wybuchu powstań: listopadowego, styczniowego i wielkopolskiego. Wystawa główna była zmieniana. Kolejne części poszerzonej ekspozycji poświęcono jednostkom wojskowym oraz przygotowywano w nich wystawy czasowe (na przykład szkiców i plakatów wojskowych).

█
Muzeum stało się miejscem spotkań weteranów walk o wolność i niepodległość Polski (w tym uczestników powstania styczniowego), wojskowych, ludzi nauki, kultury i sztuki oraz poznaniaków i mieszkańców Wielkopolski. Z ostatniego zachowanego spisu statystycznego wiemy, że w 1937 roku muzeum odwiedziły 18 523 osoby. Kres rozwoju placówki nastał z wybuchem wojny we wrześniu 1939 roku. Najcenniejsze eksponaty ewakuowano na wschód, gdzie zaginęły w okolicach Rawy Ruskiej. Wkroczenie do Poznania niemieckich jednostek wojskowych i okupacyjnej administracji doprowadziły do grabieży i zniszczenia reszty zbiorów. Muzeum miało zostać wymazane z pamięci na zawsze, jak każdy ślad polskości w mieście przemianowanym na Posen.

█
Po II wojnie światowej udało się jednak odtworzyć muzeum jako Wielkopolskie Muzeum Wojskowe – oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu. Otwarto je 22 lutego 1963 roku, w nowym budynku na Starym Rynku. Do dziś jest chętnie odwiedzane przez turystów i badaczy dziejów wojskowości. Słynie z dużej kolekcji między innymi archiwaliów, sztandarów, pamiątek po walce o niepodległość w czasach zaborów oraz z powstania wielkopolskiego. Jest też miejscem pamięci o jednostkach przedwojennego Garnizonu Poznań, w tym o okrytych chwałą „Dzieciach Poznania” – 15. Pułku Ułanów Poznańskich. 

23 kwietnia 1923 roku, godz. 12:00: otwarcie Wielkopolskiego Muzeum Wojska w nowej siedzibie – jednym z budynków składnicy artyleryjskiej.
Źródło: Muzeum Narodowe w Poznaniu.

Muzeum posiadało przed wojną bogate zbiory uzbrojenia i wyposażenia oraz falerystyki. W 1935 roku część z nich stała się łupem włamywaczy.
Źródło: „Polska Zbrojna” nr 40, 9 lutego 1935.

Opracowanie: Piotr Kotecki
Konsultacja: Michał Andrzejak, Joanna Czech, Andrzej Gawlak, Paweł Skrzypalik, Mariusz Wojciechowski
Archiwalne plany i zdjęcia: Biuro Miejskiego Konserwatora Zabytków w Poznaniu, Cyryl – Wirtualne Muzeum Historii Poznania, Ratusz – Muzeum Poznania (MNP), Wielkopolskie Muzeum Wojskowe (MNP), Archiwum Główne Akt Dawnych.