Wozownie składnicy artyleryjskiej
i bocznica kolejowa

█
Poznańskie fortyfikacje istnieją już ponad 1000 lat – ich historia sięga czasów średniowiecza. W pierwszej połowie XIX wieku powstała potężna twierdza poligonalna. Później, po zjednoczeniu Niemiec w 1871 roku, umocnienia rozbudowano w nowoczesnym systemie fortowym: w latach 1876–1886 wokół miasta zbudowano 9 fortów głównych (nr I – IX) i 3 mniejsze forty pośrednie (IVa, VIa i IXa); w latach 1887–1890 pierścień fortyfikacji rozbudowano o kolejne 6 fortów pośrednich nowego typu (Ia, IIa, IIIa, Va, VIIa i VIIIa) oraz kilkadziesiąt schronów dla piechoty, dla artylerzystów i do składowania amunicji. Fortyfikacje były rozbudowywane i modernizowane aż do wybuchu I wojny światowej i w końcu stworzyły skomplikowany system umocnień, zajmujący ogromny obszar o średnicy prawie dziesięciu kilometrów.

█
Głównym środkiem obrony dziewiętnastowiecznej twierdzy zwanej poligonalną (budowanej od 1828 roku) były działa rozmieszczone na wałach otaczających śródmieście, wspierane ogniem z bastionów i ich silnych murowanych śródszańców oraz z nadszańców. Zbudowane w ostatniej ćwierci XIX wieku forty i dzieła pośrednie otoczyły miasto rozległym drugim pierścieniem.

█
Liczne uzbrojenie artyleryjskie wymagało odpowiednio większego zaplecza. Duży zespół budynków wojskowych zlokalizowano w śródmieściu – w sercu twierdzy wewnątrz rdzenia umocnień poligonalnych, za bastionem IV Colomb i nadszańcem Strotha – na Świętym Marcinie, w trójkącie obecnych ulic: Kościuszki (wówczas Nieder-Wall Strasse, w okresie międzywojennym Wały Zygmunta Augusta), Ratajczaka (Ritter-Strasse, później Mała Rycerska, od 1890 Rycerska) i Powstańców Wielkopolskich (Artillerie-Strasse, później Artyleryjska). Był to drugi zespół budynków wojskowych w mieście, po rozległej zabudowie wzdłuż ulicy Solnej (wówczas noszącej adekwatną nazwę Magazinstrasse) od placu Działowego (Kanonen-Platz, obecnie ulica Działowa) do alei Niepodległości (wówczas ulicy Ober-Wall Strasse). Budowę rozpoczęto w połowie lat siedemdziesiątych XIX wieku, kiedy trwały już zaawansowane prace nad wznoszeniem fortów zewnętrznych.

█
Prace budowlane odnotowała ówczesna prasa („Dziennik Poznański” z 14 kwietnia 1875 roku):
Dotąd ukończono budowę czterech wozowni artyleryjskich, stojących, jak wiadomo, pomiędzy M[ałą] Rycerską a Wałową ulicą, a budowę dwóch jeszcze rozpoczęto. Jedna z wozowni zajęta już jest tak w części dolnej jak na piętrze działami oblężniczemi i należącemi do nich jaszczykami. W ogóle mają we wszystkich 6 wozowniach być pomieszczone tylko działa oblężnicze. Pomiędzy wszystkiemi wozowniami założone zostaną szyny żelazne, połączone z szynami głównemi, które bramą założyć się mającą na końcu M. Rycerskiej ulicy prowadzić będą na dworzec centralny. Tym sposobem będzie można z owych wozowni przewozić działa do założyć się mających fortów wysuniętych. Wozownie otoczone zostaną murem.

█
Najważniejszymi elementami zespołu były duże magazyny artylerii wzdłuż ówczesnej ulicy Artyleryjskiej (dziś Powstańców Wielkopolskich): trzy- i dwukondygnacyjne budynki ceglane ze stropami drewnianymi. Rozmieszczone były na osi wschód-zachód: cztery po północnej stronie ulicy, a trzy – południowej. Wybór miejsca nie był przypadkowy: w 1874 wewnątrz nadszańca Strotha zbudowano laboratorium wojenne (Kriegs-Laboratorium) z odlewnią, gdzie produkowano amunicję na potrzeby twierdzy (niezachowane, obecnie w tym miejscu stoi część budynku Izby Rzemieślniczej od strony ulicy Kościuszki).

█
Aby umożliwić transport ciężkiego uzbrojenia z pobliskiego dworca towarowego (położonego po stronie wschodniej ówczesnego dworca centralnego), w 1877 roku doprowadzono bocznicę kolejową, która kończyła się na placu pomiędzy magazynami (gdzie mieściły się trzy tory). Przez umocnienia przebiegała mostem nad fosą oraz sklepioną bramą kolejową (1875–1877) po prawej stronie bastionu IV Colomb. Niestety, była to linia wyłącznie wojskowa, a nie od dawna wyczekiwana przez poznaniaków cywilna, która miała prowadzić do planowanego w tym miejscu dworca. Od 1877 roku magistrat starał się o zgodę na poszerzenie bram Berlińskiej i Wildeckiej. Wojskowi nie zgodzili się na to, ale w 1881 została zbudowana pomiędzy nimi nowa brama, na wylocie ulicy Małej Rycerskiej (ob. Ratajczaka, na wysokości Domu Żołnierza), która wtedy została wybrukowana. Brama Rycerska (Ritter-Thor) znacząco ułatwiła komunikację z dworcem towarowym (rozebrano ją w 1906 roku).

█
Magazyny składnicy artyleryjskiej pełniły swoją funkcję również po zniesieniu na przełomie XIX i XX wieku umocnień rdzenia twierdzy. W okresie międzywojennym mieściły się w nich warsztaty artyleryjskie oraz od 1923 Wielkopolskie Muzeum Wojska – najstarsze tego typu w Polsce, założone w 1919 roku. Budynki mieszkalne były używane przez 7. Dywizjon Żandarmerii. Transport artylerii i wyposażenia umożliwiała bocznica kolejowa, która w okresie II RP służyła również pociągom pancernym.

█
Podczas walk o Poznań w 1945 roku tzw. „Rygel Grolman” – odcinek niemieckiej linii obronnej - został zdobyty 3 lutego przez oddziały 74. Gwar­dyjskiej Dywizji Strzeleckiej, po ciężkich walkach o Dom Żołnierza.

█
Po wojnie charakter tej części śródmieścia zmienił się znacznie. Do końca lat pięćdziesiątych XX wieku Wojsko Polskie opuściło obiekty. Trzy magazyny artyleryjskie po północnej stronie ulicy Artyleryjskiej (obecnie Powstańców Wielkopolskich) zburzono z powodu pogarszającego się stanu technicznego oraz zapotrzebowania na przestrzeń pod zabudowę mieszkalną. Do dziś przetrwał jeden z czterech budynków, który po remoncie kapitalnym przystosowany został przez Uniwersytet WSB Merito do potrzeb pracowników naukowo-dydaktycznych oraz studentów. Zachowane budynki po południowej stronie ulicy Powstańców Wielkopolskich, pomiędzy ulicami Kościuszki i Ratajczaka, również używane są przez Uniwersytet. 

Kolorowany fragment planu z około 1880 roku przedstawiający południowo-zachodni fragment rdzenia twierdzy poligonalnej: 1 – bastion IV Colomb, 2 – nadszaniec Strotha, 3 – laboratorium wojenne, 4 – bastion III Grolman, 5 – brama Rycerska, 6 – brama kolejowa, 7 – bocznica. Składnica artyleryjska położona była za bastionem IV Colomb i nadszańcem Strotha. Oprócz magazynów, mieściła się tam wówczas także ujeżdżalnia – 8 (Art. Reitbahn). Źródło: Archiwum Główne Akt Dawnych.

Składnica artyleryjska na planie miasta z 1917 roku, już po zniesieniu umocnień. W miejscu bastionu IV Colomb założono park Schillera (obecnie Park im. Karola Marcinkowskiego). Źródło: Archiwum Państwowe w Poznaniu.

Relacje w „Kuryerze Poznańskim” z budowy bocznicy kolejowej w 1877 roku.

Pociąg pancerny „Poznańczyk” na bocznicy przy warsztatach artyleryjskich, okres międzywojenny. Źródło: A. Jońca, „Polskie pociągi pancerne 1921–1939”, Wydawnictwo Ves­per, 2020.

Zespół dawnych warsztatów artyleryjskich w 1965 roku. Widok znad skrzyżowania ulic Kościuszki i Powstańców Wielkopolskich. Na pierwszym planie dawna wozownia nr II (niezachowana, zwraca uwagę pochylnia na piętro), za nią zachowana do dziś wozownia nr III i plac po wyburzonej wozowni nr IV. Na dalszym planie wieżowce przy ulicy Piekary. Źródło: A. Pryszczewski, W. Sobkowski, Obiekt: Poznań ul. Ratajczaka 5/7, nr 19634, 1992 rok, maszynopis w zbiorach Miejskiego Konserwatora Zabytków w Poznaniu.

Budynek dawnej wozowni artyleryjskiej nr III w 1969 roku; widok od strony ulicy Ratajczaka. Jedyny zachowany z czterech budynków po północnej stronie ulicy Powstańców Wielkopolskich. Według projektu z 1875 roku można było w nim przechowywać granaty kalibru 21 cm. Źródło: A. Pryszczewski, W. Sobkowski, Obiekt: Poznań ul. Ratajczaka 5/7, nr 19634, 1992 rok, maszynopis w zbiorach Miejskiego Konserwatora Zabytków w Poznaniu.

W maju 2025 podczas remontu ulicy Taylora pod nawierzchnią asfaltową odkryto kilkunastometrowy odcinek toru kolejowego dawnej bocznicy. Pierwotnie tor przebiegał kilkanaście metrów na południe, gdzie położony był sklepiony przejazd bramy kolejowej, rozebranej na początku XX wieku. Zdjęcie z zasobów Poznańskich Inwestycji Miejskich, maj 2025.

Skrzyżowanie ulic Taylora i Kościuszki widziane od strony wschodniej. Zdjęcie z zasobów Poznańskich Inwestycji Miejskich, maj 2025.

Widok znad ulicy Taylora w stronę ulicy Taczaka i budynku przy ulicy Taczaka 10, w którym kiedyś mieściła się dyrekcja kolei. Zdjęcie z zasobów Poznańskich Inwestycji Miejskich, maj 2025.

Tor pod nawierzchnią ulicy Taylora. Zdjęcie z zasobów Poznańskich Inwestycji Miejskich, maj 2025.

Opracowanie: Piotr Kotecki
Konsultacja: Michał Andrzejak, Joanna Czech, Andrzej Gawlak, Paweł Skrzypalik, Mariusz Wojciechowski
Koncepcja graficzna: Mariusz Wojciechowski
Archiwalne plany i zdjęcia: Biuro Miejskiego Konserwatora Zabytków w Poznaniu, Cyryl – Wirtualne Muzeum Historii Poznania, Ratusz – Muzeum Poznania (MNP), Wielkopolskie Muzeum Wojskowe (MNP), Archiwum Główne Akt Dawnych.